D&IN heeft een belangrijke overwinning geboekt in de discussie over het gelijke speelveld tussen het CBS en de leden van D&IN waar het gaat om opdrachten voor statistisch onderzoek. Dat komt door de uitspraak die de Hoge Raad onlangs deed in een zaak die al liep sinds 2020 en waarin de Hoge Raad oordeelde dat het CBS geen opdrachten voor overheden mag uitvoeren als die opdrachten niet in het vastgestelde werkprogramma zijn opgenomen en ook door marktpartijen uitgevoerd kunnen worden. Daarmee stelt de Hoge Raad paal en perk aan de structurele uitbreiding van CBS-activiteiten en de marktverstoring die dat veroorzaakt richting de leden van D&IN.
Op 13 maart jl. deed de Hoge Raad uitspraak in de zaak die Data & Insights Network heeft aangespannen tegen het Ministerie van Economische Zaken. De procedure draaide om de speelruimte die de regels van het ministerie overlaten aan het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) om de markt te betreden en de vraag, in hoeverre het CBS werkzaamheden voor derden mag verrichten. Deze regels – opgenomen in de “Regeling werkzaamheden derden CBS” en de “Beleidsregel taakuitoefening CBS” – bepalen welke activiteiten het CBS mag uitvoeren. CBS en de minister zijn altijd van oordeel geweest dat deze regels toetsing aan de Wet CBS overbodig maakt als het CBS werk in opdracht verricht. D&IN meende dat deze regels direct in strijd met de wet CBS waren.
Het doel van D&IN om tot de Hoge Raad door te procederen was het verkrijgen van een uitspraak van de Hoge Raad dat het CBS te veel ruimte voor commerciële activiteiten claimt en dat het CBS activiteiten onderneemt die verder gaan dan de wet toestaat. Die wet staat alleen toe dat het CBS in incidentele gevallen werkzaamheden voor derden verricht, en alleen als dit niet leidt tot ongewenste concurrentie met private aanbieders.
D&IN stelde vast dat het CBS met de regels deze grenzen heeft opgerekt, waardoor het CBS structureel opdrachten uitvoert die ook door leden kunnen worden gedaan, voor zowel overheden als private partijen. Ter illustratie: de omvang van deze opdrachtenbron groeide van circa €20 miljoen tien jaar geleden naar meer dan €50 miljoen per jaar nu. Volgens D&IN is dit oneerlijke concurrentie, mede omdat het CBS met publieke middelen wordt gefinancierd.
Kern van de uitspraak
De uitspraak van de Hoge Raad bevestigt dat de ministeriële regels en beleid niet goed aansluiten op de wet. De wet is strenger, maar daarin ziet de Hoge Raad geen reden om de de Regeling en Beleidsregel onverbindend te verklaren. Die mogen naast de wet blijven bestaan.
Maar de uitspraak bevestigt wel inhoudelijk precies waar het D&IN om te doen was: het terugbrengen van het CBS binnen de grenzen van zijn wettelijke taak en het herstellen van de balans in de markt. De Hoge Raad interpreteert de Wet op het CBS zo dat het CBS geen opdrachten mag uitvoeren die buiten het vastgestelde werkprogramma vallen én die ook door marktpartijen kunnen worden verricht, ongeacht of het CBS opdrachten aangereikt krijgt van overheden of private partijen. Daarmee komt een einde aan de uitdijende commerciële werkzaamheden van het CBS voor (lagere) overheden in de afgelopen tien jaar.
De consequentie is duidelijk: het CBS mag niet zomaar opdrachten van overheden aannemen en moet zich beperken tot het werkprogramma. Nieuwe opdrachten op de markt, waarvoor ook belangstelling bestaat bij de leden van D&IN, vallen daar buiten en kunnen dus niet structureel door het CBS worden uitgevoerd.
Hoe nu verder?
Nu de Hoge Raad duidelijkheid heeft gegeven heeft D&IN het ministerie van Economische Zaken en het CBS uitgenodigd voor overleg, gericht op uitvoering van het arrest. Ook zullen we daarbij kijken naar welke activiteiten over de afgelopen jaren onrechtmatig zijn verricht en in de toekomst richting onze sector moeten terugvloeien. Daarbij is ook aandacht voor opdrachten die ten onrechte in een jaar zijn aangenomen door het CBS en op grond daarvan (tussentijds) in het werkprogramma zijn opgenomen. D&IN zal zich hier de komende periode voor (blijven) inzetten.
Mocht je vragen of opmerkingen hebben, neem dan contact op met Rianne van der Loo (rianne@dinetwork.nl), Directeur van D&IN.
